प्रकाश खतिवडा, अध्यक्ष, बाल कल्याण समाज, मकबानपुर तथा केन्द्रिय सचिब, राष्ट्रिय बाल संरक्षण संजाल नेपाल(लेखक शिक्षाका लागि राष्ट्रिय अभियानको बागमती प्रदेश संयोजक हुनुहुन्छ ।)

महङ्गो प्रबिधिको अनलाईन शिक्षा नै सर्वोत्कृष्ट सिकाई सहजीकरण हो भन्नेहरुका लागि हेटौंडा उपमहानगरपालिका वडा नम्बर १ स्थित अमर माध्यमिक विद्यालयले लकडाउन अर्थात बन्दाबन्दीको अवस्थामा १२ वटा अस्थायी सिकाई केन्द्र सञ्चालन गरी करिब–करिब ६५२ बालबालिकालाई समेटी विद्यालयले गर्नुपर्ने कर्तव्य निर्वाह गरेको पाइयो । विद्यालय बन्द भएको अन्योलको अवस्थामा सरकारद्वारा जारी निर्देशिकाको आधारमा यस विद्यालयले शिक्षक र अभिभावकको परिचालन गरी विद्यार्थीलाई ५ वर्गमा वर्गीकरण गरेर तथ्यांक संकलन गरिएको थियो । वर्गीकरण गरिएका पाँच वटा वैकल्पिक सिकाई माध्यमहरु मध्ये उक्त तथ्यांकको आधारमा विद्यालयले शुरुमा अनलाइनको माध्यमबाट सिकाई सहजीकरण गर्‍यो ।

विपन्न र मजदुर वर्गका बालबालिकाको बाहुल्यता रहेको यस विद्यालयमा अनलाइन शिक्षा निल्नु न ओकल्नु हुनपुग्यो । अर्थात करिब २० प्रतिशत बालबालिका मात्र उक्त सिकाई सहजीकरणमा सामेल भएका थिए । कक्षा १० मा अध्ययनरत एक बालिकाले भनौं कि न भनौं जस्तै बडो असजिलो गरी बुबाले मोबाइल लानु भएकोले अनलाइनमा पढन पाइन । घरमा नेट जोडिएको थिएन जसले गर्दा बुवा घरमा हुनु भएको बेला डाटा खोलि पढ्ने गर्थे । अनलाईन पढ्ने समयमा बुवा घरमा भएपनि हुने जस्तै लाग्थ्यो तर बुवाको काममा पनि मोबाईल नै चाहिने भएकोले उहाँले लानु हुन्थ्यो । विद्यालयको चाहना बालबालिकालाई अभिभावकले सुरक्षित तवरले विद्यालय पढाउनमा सहयोग गरोस् भन्ने हो भने कतिपय अभिभावकहरु विद्यालय नखुलेका कारण आफूहरु काममा जान नपाएकोले विद्यालय खुल्नुपर्ने तर्क अघि सारेको समेत पाइन्थ्यो ।

अमर माध्यमिक विद्यालयका बालबालिकाको सिकाई शुरु गर्न कुन वर्गका बालबालिकाको कुन तरिकाबाट सहजीकरण गर्दा प्रभावकारी हुन्छ भनी शिक्षक र अभिभावकको निर्णयको आधारमा कक्षा ८, ९ र १० लाई अनलाइनबाट सञ्चालन गर्ने निर्णय बमोजिम अनलाइन शिक्षा सञ्चालन गरेको विद्यालयको दावी रहेको छ । नेटको र स्मार्ट फोनको उपलब्धता नभएका कारणबाट करिब २५ प्रतिशत बालबालिका मात्र उक्त अनलाईन कक्षामा जोडिएको पाइयो । अनलाइनबाट सुरक्षित किन र कसरी हुने भन्ने ज्ञानको अभावका कारण अनलाइनमा जोडिएका बालबालिका पनि पढाई भन्दा अन्य लिङ्क हेर्ने गरेको शिक्षकहरु बताउनु हुन्छ । विद्यालयको पढाई अनलाइनबाट भएको तर आफ्नो आर्थिक समस्याका कारण मोबाइल र ईन्टरनेट नभएकाले पढाईबाट बञ्चित भएका बालबालिकाहरु नजिकको साथीको घरमा गएर पढ्ने गरेको पनि पाइयो । तर केहि बालिकालाई केटा साथीको घरमा गएर पढ्न जाँदा यौन दुव्र्यवहार भएको विद्यालयको प्रधानाध्यापक मालती उप्रेतिले बताउनु भयो ।

अनलाइनमा पढ्ने बालबालिकाहरु पाठ छिटो सकिन्छ, बुझ्न गारो भएको, एकोहोरो पढाई भएका बारे बताइएको कारण अबको पाटो शिक्षकहरुले थप प्रयास र सरकारको अनलाइन शिक्षामा प्रभावकारी लगानी आवश्यक देखिएको छ । विद्यालयले सञ्चालन गरेको अस्थायी शिक्षक सिकाई बडो उपलब्धिमूलक रहेको अभिभाावकहरु बताउनु हुन्छ । अभिभावक शिला लामाले विद्यालयका शिक्षक र शिक्षिकाको वडो मिहिनेतका साथ हाम्रा बालबालिका अस्थायी केन्द्रमा पढ्न पाएको बताउनु हुन्छ । अभिभावकको साथ र सहयोग त्यस्तै शिक्षक साथीहरुको कर्तव्य निर्बाहका कारण अस्थायी शिक्षण सिकाई केन्द्र प्रभावकारी रुपमा सञ्चालन हुन सकेको प्रधानाध्यापक मालति उप्रेति बताउनु हुन्छ ।

अभिभावक बिहानै काम गर्न जानु पर्ने र साँझ परेपछि मात्र कामबाट फर्कनु पर्ने बाध्यताका कारण अभिभावकले आफ्ना छोराछोरीलाई खासै रेखदेख, संरक्षण र स्याहार गर्न नसकेकोले बालबालिकालाई नियमित अध्यापन गराउन र सुरक्षित राख्न असजिलो भएको विद्यालयका शिक्षक शिक्षिकाहरु बताउनु हुन्छ । विद्यालयले सञ्चालन गरेको अस्थायी सिकाई केन्द्रको सञ्चालनको लागि अभिभावकले आत्मसाथ गरी ज्यादै प्रभावकारी ढंगबाट सहयोग र शिक्षक शिक्षिकाको लगनशीलताका कारण बालबालिकाहरुले खुसीका साथ पढ्न पाएको विद्यालयका प्रधानाध्यापक मालती उप्रेतिले बताउनु भएको थियो ।

नेपाल सरकारको विद्यालय सञ्चालन कार्यढाँचा २०७७ अनुसार विद्यालयले गत असार ७ गतेबाट विद्यालय खोल्नका लागि विद्यालय व्यवस्थापन समितिको निर्णय, प्रअ बैठकबाट निर्णय, वडा अध्यक्षसँग समन्वय र सहकार्य गरी विद्यालय खोलेर पठन पाठन शुरु भएको पाइन्छ । विद्यालय खोल्न विद्यालय तयार भएको अवस्थामा स्थानीय सरकारबाट विद्यालयले आफ्नै जोखिमतामा स्वास्थ्यको मापदण्ड पुरा गरी खोल्न सकिने अवधारणा आएपछि शिक्षक र अभिभावकको पहलमा विद्यालय खुलेको पाइन्छ ।

विद्यालयले अति राम्रो र प्रभावकारी ढंगले स्वास्थ्यको मापदण्ड पूरा गराउन विद्यालयको प्रवेशद्वारमा नै थर्मल गनले ज्वरो नाप्ने व्यवस्था, विद्यालय भित्र प्रबवश गर्नासाथ हात धुने व्यवस्था, प्रत्येकको अनिवार्य मास्कको व्यवस्था, विपन्न वर्ग र मास्क हराएका, चुडिएकाहरुलाई विद्यालयले मास्कको बेग्लै व्यवस्था, विद्यार्थीहरुलाई भौतिक दूरी कायम गरी विद्यालयमा बस्न अनुरोध लगायतका मापदण्डहरु, अनुशासनका नियमहरु तयार गरी पालना गरिएको राम्रो अभ्यासको थालनी भएको पाइन्छ ।

अन्त्यमा प्रत्येक बालबालिकालाई शिक्षा आर्जन गर्ने नैसर्गिक अधिकार हुन्छ तर त्यो शिक्षा सार्थक हुनु पर्दछ । शिक्षा सार्थक र गुणस्तरीय हुन सकेन भने त्यो शिक्षा निरर्थक हुन जान्छ । शिक्षाको माध्यमबाट बालबालिकाले जीवनउपयोगि सीप, ज्ञान र नविनतम् मुल्य र मन्यता सिक्नु पर्दछ । यदि यस्तो खालको सीप बालबालिकाले सिक्न सकेनन् भने त्यो शिक्षा निरर्थक हुन जान्छ । शिक्षा जहिले पनि स्तुतिपरक नभई यथार्थपरक, निर्देशित नभई सहभागितामूलक, विभेदपूर्ण नभई सामाजिक न्याय र लैङ्गिक समानतामा आधारित, सहज, सरल, स्वभाविक, सचेतना, उत्प्रेरक, व्यवहारिक, फराकिलो र खुल्ला दृष्टिकोण बोकेको हुनु पर्दछ ।