मानिसको पहिचान मूलतः दुई तहमा विभाजित हुन्छ । एउटा उसको बाहिरी आवरण अर्थात् चित्र र अर्को उसको भित्री गुण अर्थात् चरित्र । ‘चित्र’ भन्नाले मानिसको भौतिक रूप, अनुहारको आकृति, पहिरनको शैली, बोलीचालीको ढाँचा, र बाहिरी आकर्षणलाई बुझिन्छ । यो ती सबै पक्षहरूको समष्टि हो जुन हामीले प्रत्यक्ष रूपमा देख्न, छुन र अनुभव गर्न सक्छौं । ‘चरित्र’ भन्नाले भने मानिसको आन्तरिक स्वभाव, आचरण, नैतिक मूल्य, विचार, संवेदना, र मानवीय गुणहरूलाई बुझिन्छ । नेपाली समाज र साहित्यमा चित्र र चरित्रबीचको सम्बन्धलाई धेरै प्रकारले व्याख्या गरिएको छ । एउटा प्रचलित उखान छः ‘चित्र होइन, चरित्र हेर्नु, व्यक्ति होइन, व्यक्तित्व हेर्नु ।’ यस उखानले मानिसको बाहिरी देखावटीपन भन्दा उसको भित्री गुण र आचरण ठूलो हुने सन्देश दिन्छ । अर्को भनाइ पनि प्रचलित छः ‘चित्र हेरेर चरित्रको व्याख्या कहिले नगर्नुहोस्, अक्सर मानिसको चरित्र व्यवहारमा देखिन्छ, चित्रमा होइन ।’ यसले बाहिरी आवरण भ्रामक हुन सक्छ भन्ने यथार्थलाई इंगित गर्दछ । हाम्रो समाज बाहिरी आडम्बर, प्रदर्शन र देखावटीपनलाई धेरै महत्व दिने समाज हो । मानिसको पहिरन, गहना, गाडी, घर, र सामाजिक स्थितिलाई नै उसको पहिचानको आधार मानिन्छ । तर, वास्तविक चरित्र भने यी सबैभन्दा भिन्न हुन सक्छ । एउटा सम्पन्न र शक्तिशाली देखिने व्यक्ति चरित्रहीन हुन सक्छ भने एउटा साधारण र गरिब देखिने व्यक्ति महान चरित्रको धनी हुन सक्छ ।
धार्मिक र आध्यात्मिक क्षेत्रमा पनि चित्र र चरित्रको प्रश्न उत्तिकै महत्वपूर्ण छ । एउटा आलेखमा भनिएको छः ‘जुन समाजमा धेरै मन्दिर, चर्च, मस्जिद र गुम्बा बन्दछन त्यो समाजले धेरै मागन्त, भिखारी, रोगी, भाग्यमा विश्वास गर्ने र मृत्युपछिको भविष्य सुन्दर बनाउनेहरुको संख्याहरु वृद्धि गर्दछ । त्यसैगरी जुन समाजले धेरै विद्यालय र अस्पताल निर्माण गर्दछ त्यसले डाक्टर, औषधी उपचार सहितको सभ्य समाज निर्माण गर्दछ ।’
यसले धार्मिक चित्र–मन्दिर, मूर्ति, धार्मिक प्रतीकको पूजा गर्ने कि वास्तविक चरित्र–शिक्षा, स्वास्थ्य, मानव सेवा निर्माण गर्ने भन्ने प्रश्न उठाउँदछ । यसले हामीलाई एउटा गहन प्रश्नको सामना गराउँदछ । के हामी चित्रको पूजा गरिरहेका छौं कि चरित्रको ? के हामी बाहिरी आडम्बर र प्रदर्शनमा रमाइरहेका छौं कि वास्तविक मानवीय मूल्य र सेवामा ? मानिसले आफ्नो धार्मिक आस्थालाई पनि प्रायः बाहिरी आडम्बर र प्रदर्शनको माध्यमबाट देखाउन खोज्दछ । ठूला–ठूला मन्दिर निर्माण, भव्य धार्मिक समारोह, महँगो पूजा–आजा, यी सबै चित्रको पक्ष हुन् । तर वास्तविक चरित्र त के हो भने मानिसले अर्को मानिसलाई मद्दत गर्नु, दुःखीलाई सहारा दिनु, समाजको सेवा गर्नु ।
दार्शनिक दृष्टिकोणले हेर्दा चित्र र चरित्रको प्रश्न मानिसको अस्तित्व, पहिचान र मूल्यसँग जोडिएको छ । ‘अचम्मको कुरा के भने प्रत्येकसँग एक ‘दर्शन’ हुन्छ । दर्शन संसारलाई हेर्ने एक तरिका हो । हामी सबै के मान्छौं भने हामी सही र गलत, असल र खराबको बीचमा फरक छुट्ट्याउन जान्दछौं ।’ यसले मानिसको चरित्र नै उसको दर्शन हो भन्ने संकेत गर्दछ । मानिसले संसारलाई कसरी हेर्छ, के सही र के गलत ठान्छ, यिनै कुराले उसको चरित्र निर्माण गर्दछ । मनोवैज्ञानिक दृष्टिकोणले हेर्दा मानिसको चरित्र उसको बाल्यकालको संस्कार, पारिवारिक वातावरण, सामाजिक प्रभाव, र व्यक्तिगत अनुभवहरूको जटिल उपज हो । चित्र भने प्रायः आनुवंशिक र जैविक कारकहरूले निर्धारण गर्दछ । विकिपिडियाको ‘मानिस’ पृष्ठमा उल्लेख गरिए अनुसार, मानिस ‘उच्च विकसित मस्तिष्क हुन्छ जुन आमूर्त तर्क, भाषा, अन्तरावलोकन, र समस्या समाधानमा सक्षम हुन्छ ।’ यो मस्तिष्कको विकास र चेतनाको स्तरले नै मानिसको चरित्र निर्धारण गर्दछ । सुकरात जस्ता महान दार्शनिकले चरित्रको लागि मृत्युवरण गरेको उदाहरण यस सन्दर्भमा उल्लेखनीय छ । एउटा लेखमा उल्लेख गरिए अनुसार, एथेन्स सरकारले सुकरातलाई दुई विकल्प दिएको थियो । एउटा एथेन्स छोड्नु, दोस्रो हेमलक विष पिउनु । सुकरातले आफ्नो चरित्र र सिद्धान्तसँग सम्झौता नगर्ने निर्णय गर्दै मृत्यु रोजे । यो मानिसको चरित्र कति बलियो हुन सक्छ भन्ने उदाहरण हो । उनले आफ्नो चित्र भन्दा आफ्नो चरित्र लाई ठूलो ठाने ।
वर्तमान युगमा चित्र र चरित्रको प्रश्न अझ जटिल बनेको छ । सामाजिक सञ्जालको युगमा मानिसले आफ्नो ‘चित्र’लाई अत्यन्त परिष्कृत र आकर्षक बनाएर प्रस्तुत गर्न सक्छ । फेसबुक, इन्स्टाग्राम, टिकटक जस्ता प्लेटफर्महरूमा मानिसले आफ्नो जीवनको सुन्दर, सफल, र आकर्षक पक्ष मात्र देखाउँदछ । तर यी चित्रहरू पछाडिको वास्तविक चरित्र के हो, त्यो थाहा पाउन गाह्रो हुन्छ । धेरै मानिसहरू सामाजिक सञ्जालमा एउटा चरित्र देखाउँछन् तर वास्तविक जीवनमा अर्कै चरित्र हुन्छ । कोरोना महामारीको समयमा नेपाली समाजको चित्र र चरित्र दुवै स्पष्ट रूपमा देखियो । एकातिर राहतको खानाका लागि लाइन लाग्ने गरिब र श्रमिक वर्गको पीडादायी चित्र थियो भने अर्कोतिर आफ्नो विलासिता र भोजभतेरको तस्बिर सामाजिक सञ्जालमा राख्नेहरूको चरित्र पनि देखियो । केही मानिसहरूले अरूको दुःखमा मद्दत गरे, केहीले अवसरको फाइदा उठाए । यसले समाजको वास्तविक चरित्र उजागर गरिदियो ।
नैतिक दृष्टिकोणले हेर्दा, चित्र भन्दा चरित्र ठूलो हो । ‘सबै मानिस शिक्षित हुँदैमा नैतिकवान हुँदैन । तसर्थ शिक्षित हुनु र नैतिकवान हुनु फरक कुरा हो ।’ यसले हामीलाई एउटा महत्वपूर्ण सत्य सम्झाउँदछः शिक्षा, धन, प्रतिष्ठा, यी सबै चित्रको पक्ष हुन् । नैतिकता, इमान्दारिता, दया, करुणा, यी हुन् चरित्रको पक्ष । मानिससँग उच्च शिक्षा, ठूलो धन र उच्च सामाजिक प्रतिष्ठा हुन सक्छ, तर यदि उसमा नैतिकता छैन भने, उसको चरित्र खराब नै मानिन्छ । चरित्रवान मानिसले मात्र समाजलाई सही दिशा देखाउन सक्छ । चरित्रवान मानिसले मात्र अरूको दुःखमा सहानुभूति देखाउन सक्छ । चरित्रवान मानिसले मात्र आफ्नो स्वार्थ भन्दा समाजको हित ठूलो ठान्न सक्छ ।
निष्कर्षमा, मानिसको चित्र र चरित्र दुवै महत्वपूर्ण छन् । ‘जनावरले पनि आफ्नो जातलाई क्षति गरी आहार बनाउँदैन, सिंहले सिंह मार्दैन, बाघले बाघको शिकार गर्दैन ।’ तर मानिसले मानिसलाई नै शोषण गर्दछ, मार्दछ, र ठग्दछ । यसले मानिसको चरित्र कति गिरेको छ भन्ने देखाउँदछ । त्यसैले, आजको आवश्यकता भनेको मानिसको चरित्र सुधार्नु हो । चित्रलाई सिंगार्नु मात्र पर्याप्त छैन, चरित्रलाई पनि निखार्नु पर्छ । मानिसले साँचो अर्थमा ‘होमो सेपियन्स’ (बुद्धिमान प्राणी) बन्नका लागि आफ्नो चरित्रलाई उच्च बनाउनु पर्छ, किनकि चरित्र नै मानिसको वास्तविक पहिचान हो ।
