विश्व इतिहासमा यस्ता केही व्यक्तित्वहरू छन्, जसले आफ्नो नेतृत्व, दूरदृष्टि र नीतिहरूले केवल आफ्नो राष्ट्र मात्र होइन, सम्पूर्ण मानव सभ्यतामा गहिरो प्रभाव छाडेका हुन्छन् । नेपालका राष्ट्रिय एकीकरणकर्ता राजा पृथ्वीनारायण शाह (१७२३–१७७५) त्यस्तै अद्वितीय व्यक्तित्व हुनुहुन्छ । उहाँले भूगोलका हिसाबले स–साना र विखण्डित राज्यहरूलाई एकीकरण गर्दै आजको नेपालको आधार निर्माण गर्नुभयो । तर उहाँको योगदान केवल भूमि विस्तारमा मात्र सीमित छैन । उहाँले आत्मनिर्भरता, विविधतामा एकता, परराष्ट्र सावधानी, सामाजिक सद्भाव र भ्रष्टाचारविरोधी चेतावनी जस्ता अमूल्य विचारहरू दिनुभएको छ ।
आज विश्व बहुध्रुवीयतामा प्रवेश गरिरहेको छ, राष्ट्रहरूबीच आर्थिक र सामरिक प्रतिस्पर्धा बढ्दो छ, र सानो मुलुकहरूले आफ्नो अस्तित्व जोगाउन कठिन परिस्थिति भोगिरहेका छन् । यस्तो अवस्थामा पृथ्वीनारायण शाहका विचार केवल नेपालीहरूको लागि मात्र होइन, अन्तर्राष्ट्रिय श्रोताहरूका लागि पनि शिक्षाप्रद र मार्गदर्शक छन् ।
पृथ्वीनारायण शाहको जन्म वि.सं. १७७९ (सन् १७२३) मा गोरखामा भयो । उहाँ राजा नरभुपाल शाहका पुत्र हुनुहुन्थ्यो । बाल्यकालमै अनुशासन, धर्मपरायणता र युद्धकला सिकेका पृथ्वीनारायण शाह २० वर्षको उमेरमै गोरखाको गद्दीमा बसे ।
त्यसपछि उहाँले बिखण्डित बाइसे–चौबिसे राज्यलाई एकीकरण गर्ने महाअभियान शुरु गर्नुभयो । गोर्खाली सैनिक अनुशासन, दूरदृष्टि र रणनीतिले काठमाडौँ उपत्यकासहित सम्पूर्ण नेपाललाई एकता दिलाउनुभयो । सन् १७७५ मा उहाँको निधन भए पनि उहाँको राष्ट्र–निर्माणको सपना साकार भयो र उहाँलाई “आधुनिक नेपालको संस्थापक” को रूपमा सम्झिन्छ । तर यहाँ ध्यान दिनुपर्ने कुरा यो हो कि पृथ्वीनारायण शाहको विचार र उपदेश उहाँको जीवन भन्दा पनि ठूलो बनेका छन् । उहाँका भनाइहरूले आजसम्म नेपालको राजनीतिक दर्शनलाई मार्गदर्शन गर्दै आएका छन् ।
पृथ्वीनारायण शाहका प्रसिद्ध उद्धरणहरू
– ‘नेपाल चार जात छत्तीस वर्णको फूलबारी हो ।’
विविधता नै नेपालको सुन्दरता हो भन्ने सहअस्तित्वको दर्शन ।
– ‘नेपाल दुई ढुङ्गाबीचको तरुल हो, त्यसैले सधैं सतर्क रहनुपर्छ ।’
भारत र चीनबीचको संवेदनशील भू–राजनीतिक अवस्थाबारे गहिरो चेतावनी ।
– ‘देशलाई आत्मनिर्भर बनाउन खेतीपाती र उत्पादनमै जोड दिनुपर्छ, परदेशी सामग्रीमा निर्भर हुनु हुँदैन ।’
आर्थिक राष्ट्रवाद र आत्मनिर्भर उत्पादनको नीति ।
– “प्रजा नै राष्ट्रको मेरुदण्ड हो, शासकले जनतालाई सेवकझैँ व्यवहार गर्नुपर्छ ।’
प्रजातन्त्रको मूल्यसँग मेल खाने विचार ।
– ‘देश बिगार्ने प्रमुख कारण भनेकै दरबारभित्रको फुट र विदेशी हस्तक्षेप हो ।’
आन्तरिक भ्रष्ट्राचार र विदेशी हस्तक्षेपप्रति समयमै दिएको चेतावनी ।
यी उद्दरणहरू मात्र नभई पृथ्वीनारायण शाहका विचारहरू सम्पूर्ण राजनीतिक दर्शन हुन्, जुन कुनै पनि मुलुकका लागि प्रासंगिक रहन्छन् ।
आजको सन्दर्भमा सिक्न सकिने पाठहरू
१. राष्ट्रिय एकता र विविधतामा सहअस्तित्व : विश्वभरि जातीय, धार्मिक वा साँस्कृतिक विभाजनका कारण गृहयुद्ध र हिंसा भइरहेका छन् । पृथ्वीनारायण शाहको ‘चार जात छत्तीस वर्णको फूलबारी’ भन्ने विचारले देखाउँछ कि विविधतालाई स्वीकार गरेर मात्र राष्ट्र बलियो हुन्छ । यो शिक्षा केवल नेपालकै लागि होइन, जातीय विभाजन झेलिरहेका अफ्रिका वा मध्यपूर्वका मुलुकहरूको लागि पनि मार्गदर्शक छ ।
२. आत्मनिर्भरता र आर्थिक राष्ट्रवाद : आज विश्व व्यापार र प्रविधि केही शक्तिशाली मुलुकको नियन्त्रणमा छ । साना राष्ट्रहरू विदेशी उत्पादनमा अत्यधिक निर्भर हुँदा आर्थिक असुरक्षा बढ्दो छ । पृथ्वीनारायण शाहले आत्मनिर्भरतामा दिएको जोड २१औँ शताब्दीमा अझै सान्दर्भिक छ । आत्मनिर्भर उत्पादन, स्थानीय उद्योग र कृषिमा आधारित अर्थतन्त्र नै दीगो विकासको आधार हो भन्ने शिक्षा उहाँबाट पाइन्छ ।
३. भू–राजनीतिक सावधानी : नेपालजस्तै धेरै मुलुकहरू दुई वा बढी शक्तिशाली छिमेकीबीचमा परेका छन् । जस्तै युक्रेन, जर्जिया, वा कजाकस्तान । ‘दुई ढुङ्गाबीचको तरुल’ भन्ने भनाइ केवल नेपालका लागि मात्र होइन, भू–राजनीतिक सन्तुलन कायम गर्नुपर्ने स–साना राष्ट्रहरूको साझा पाठ हो ।
४. जनताप्रति उत्तरदायित्व : राजनीतिक अस्थिरता र सत्तासंघर्ष भइरहेका मुलुकहरूले प्रजालाई बेवास्ता गर्दा हिंसा र भ्रष्ट्राचार बढेको देखिन्छ । पृथ्वीनारायण शाहको ‘प्रजा नै राष्ट्रको मेरुदण्ड’ भन्ने विचारले नेतृत्वलाई जनताको सेवक बन्न प्रेरित गर्छ । यो लोकतान्त्रिक मूल्यसँग पूर्ण मेल खान्छ ।
५. भ्रष्ट्राचार र फुटविरुद्ध चेतावनी : अहिले विश्वभरि भ्रष्ट्राचार, सत्ता दुरुपयोग र आन्तरिक फुटकै कारण धेरै राष्ट्र कमजोर बनेका छन् । पृथ्वीनारायण शाहले समयमै दिएको चेतावनी आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छ–एकता, इमानदारी र पारदर्शिता बिना कुनै राष्ट्र टिक्न सक्दैन ।
अन्तर्राष्ट्रिय सन्दर्भमा महत्व
आजको विश्वमा साना मुलुकहरूले आफ्नो अस्तित्व जोगाउन रणनीतिक लचकता र आत्मनिर्भरता आवश्यक छ । दक्षिणपूर्व एशियाका मुलुकहरू, अफ्रिकाका नयाँ अर्थतन्त्रहरू वा क्यारेबियनका साना राष्ट्रहरूले पनि पृथ्वीनारायण शाहका विचारबाट मार्गदर्शन पाउन सक्छन् ।
– एकता र सहअस्तित्व : विभाजित समाजलाई स्थिरता दिन्छ ।
– आत्मनिर्भरता : विदेशी हस्तक्षेपबाट जोगाउँछ ।
– भू–राजनीतिक सावधानी : शक्तिशाली छिमेकीबीच सन्तुलन कायम गर्छ ।
– प्रजाप्रति उत्तरदायित्व : लोकतान्त्रिक मूल्यलाई मजबुत पार्छ ।
यसरी हेर्दा, पृथ्वीनारायण शाह केवल नेपाली नायक मात्र होइन, साना राष्ट्रहरूका लागि विश्वव्यापी मार्गदर्शक हुनसक्ने व्यक्तित्व हुन् । पृथ्वीनारायण शाहले नेपाललाई केवल भौगोलिक रूपमा मात्र एकीकृत गरेनन्, उहाँले राष्ट्र निर्माणको वैचारिक आधार पनि खडा गर्नुभयो । उहाँका उद्दरणहरू आज पनि नेपाल मात्र होइन, सम्पूर्ण विश्वका लागि शिक्षाप्रद छन् ।
२१औँ शताब्दीको जटिल अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिमा, जहाँ स–साना राष्ट्रहरूले आफ्नो अस्तित्व जोगाउन संघर्ष गरिरहेका छन्, पृथ्वीनारायण शाहका विचारहरू अझै उज्याला छन् । उहाँका भनाइ ‘नेपाल दुई ढुङ्गाबीचको तरुल हो’, ‘चार जात छत्तीस वर्णको फूलबारी हो’, ‘प्रजा नै राष्ट्रको मेरुदण्ड हो’, यी सबै उद्दरणहरू केवल इतिहासका शब्द होइनन्, भविष्यका लागि मार्गनिर्देशन हुन् ।
यसैले, पृथ्वीनारायण शाहको जीवन र उपदेशहरूलाई आज पुनःस्मरण गर्नु भनेको केवल इतिहासलाई सम्झनु होइन, भविष्यलाई सुरक्षित गर्न आवश्यक दर्शनलाई आत्मसात गर्नु हो ।
