१. सर्वप्रथमतः कक्षा १२ उत्तीर्ण गरी माध्यमिक तह पार गरेका सबै विद्यार्थीहरुमा हार्दिक बधाई व्यक्त गर्दछु । नेपालको प्रचलित शिक्षा ऐन, कानूनले कक्षा १२ सम्मको शिक्षालाई विद्यालय तह भनेको छ । विगतमा कक्षा ११ र १२ लाई उच्च माध्यमिक तह भनिने बेलाका तपाईहरुका अभिभावक दाजु तथा दिदिहरुले झुक्किएर यसै तहलाई कलेज भन्नुभएको भए सच्याउनु होला । अब तपाईंहरु विश्वविद्यालय स्तरको शिक्षा हासिल गर्न स्नातक तहमा प्रवेश गर्दै हुनुहुन्छ । समय मात्र बितेको होइन, तपाईको पनि समयसँगै उमेर उकालो लागिरहेको छ । यो बेला तपाईको अध्ययनको उमेर हो । हाम्रो कालखण्डमा झैं अर्थात आजभन्दा चार दशक वर्ष भन्दा अगाडि गाउँमा एसएलसी गर्नेलाई खोजेर शिक्षक बनाउने स्थिति आज छैन ।
लोकसेवाले विज्ञापन गर्दा आवश्यक भन्दा कम संख्यामा दरखास्त पर्दथ्यो । परीक्षामा उत्तीर्णाङ्क ल्याउन सक्नेको जागिर निश्चित हुन्थ्यो । हाम्रो शिक्षा प्रणाली खासगरी जागिरमुखी शिक्षा भएकाले पनि पढेपछि जागिर खोज्ने परम्परा विगतकालकै निरन्तरता भन्नै पर्दछ । अहिले समयले व्यापक कोल्टे फेरिसकेको छ । शिक्षालाई जागिर भन्दा पनि रोजगार र ज्ञानसँग जोडेर बुझ्नै पर्दछ । अहिलेको पढाई कम्तिमा पनि स्नातक त हुनै पर्दछ । सक्दा, स्नात्तकोत्तर, एमफिल र पिएचडी गर्नु नै उत्तम मानिन्छ । यस आलेखमा स्नातक तहमा प्रवेशका लागि न्यूनतम जानकारी हुनैपर्ने कुराहरु संक्षिप्तमा उल्लेख गर्ने प्रयत्न गरिएको छ ।
२. अध्ययन भन्नाले यहाँ ज्ञान र सीप आर्जन गर्ने कामसँग लक्षित गरिएको छ । ज्ञान र सीप आर्जन गर्ने व्यक्तिका लागि प्राप्त गरेको कुरा नै अमूल्य सम्पत्ति हो । यसका लागि व्यक्तिको रुची, चाहना र ईच्छा प्रधान सवाल स्विकार गरिएको छ । तसर्थ, तपाईको उच्च शिक्षा तपाईकै रुची, चाहना र आवश्यकतामा निर्भर गर्दछ । अर्को साथीले कहाँ के विषय पढ्न भर्ना भएको भन्ने जानकारी तपाईंका लागि सूचना बन्न सक्दछ । प्रत्येक व्यक्तिका रुची र आवश्यकता समान हुनै पर्दछ भन्ने हुँदैन । तपाईंको साथी, अत्यन्त मन मिलेका र विद्यालयमा एकै बेन्चमा बसेका अझ परिवारसँग जोडिएका व्यक्तिहरुको रुची र आवश्यकतासँग तपाईंको पनि रुची र आवश्यकता ठ्याक्कै मिल्न सक्छ भन्न सकिंँदैन । जुम्ल्याहा दाजुभाइ र दिदिबहिनीका पनि रुची र चाहना मेल खाएका छैनन् । स्वभाव र चरित्र फरक फरक हुनु नै मानवीय विशेषता मानिएको छ । तसर्थ नक्कल होइन आफ्नो अन्तरआत्माबाट रुची र जानेको सीपलाई उजागर गर्ने अठोट गर्नुहोस् । आफ्नो स्तरको आफैं मूल्याङ्कन गर्नुहोस् । ग्रेडसिटले मात्र पनि तपाईको क्षमता मापन गर्न सक्दैन । आफ्नो क्षमता स्वमूल्याङ्कनको महत्वपूर्ण पक्ष हो । तपाईंको साथीले रोजेकै विषय पढ्नु पर्छ भन्ने छैन । अरु घोडा चढेका छन् भनेर आफु घरको धुरी चढ्ने दुस्साहस नगर्नुहोला ।
३. तपाईंको आर्थिक सवलताले मात्र अगाडिको अध्ययन सार्थक बनाउँछ । तपाईको कलेज भर्नाको कारणले आमाबुबा र अभिभावक आर्थिक पीडामा पर्नु हुँदैन । कक्षा १२ पार गरिसकेकाले तपाई स्वयम्ले अब सिङ्घो परिवारको आर्थिक अवस्था र तपाईको पढाईका लागि खर्च गर्न सक्ने सबै स्थितिको गम्भिरताका साथ विश्लेषण गर्न नभुल्नुहोला । तपाईंले पढ्न चाहेको विषय ठूला शहरका नाम चलेका ठूला र महँगा कलेजमा मात्र पढाईने हो कि ती विषय तपाईंको गाउँटोल वा नजिकमा रहेका कलेजमा पनि पढाई हुन्छ भनेर पहिले जानकारी लिने काम गर्नु पर्दछ । विषय मात्र चर्चित भएर हुँदैन, पढाईको स्तर र नतिजा पहिलो पक्ष हो ।
कुनै पनि विषयमा हासिल गरिने विज्ञता र विशेषज्ञता नै महत्वपूर्ण मानिएको छ । प्रवेश परीक्षा लिएर जेहेन्दार विद्यार्थीमात्र भर्ना गरेर नतिजा राम्रो भएको भन्नेहरुले प्रभाव पार्न सक्छन् । वास्तविकता फरक हुन सक्छ । कमजोरलाई उत्तीर्ण मात्र पनि ठूलो कुरा बन्न सक्छ । कलेजको छनौट सबैभन्दा पहिलो पक्ष हो कलेजको भौतिक पक्षको आकर्षण मात्र सबैथोक नहुन सक्छ । अध्ययन अध्यापनमा संलग्न प्राध्यापकहरुको योग्यता, स्तर, क्षमता, शैली, व्यवहार, चरित्र आदिले अधिक प्रभाव पार्ने भएकाले कक्षाकोठाको शैक्षणिक वातावरण समेतको ज्ञान हुन जरुरी छ । शिक्षणमा प्रविधिको प्रयोग र प्रयोगात्मक कक्षाहरुको प्रभावकारिताका सवालमा समेत आवश्यक जानकारी लिन नबिर्सनु होला । प्रयोगात्मक अभ्यासहरुको प्रभावकारिताबाट तपाईंको सीप सिकाईमा व्यापक प्रभाव पारिरहने तथ्यलाई गम्भिरतापूर्वक विचार गर्न पनि म आग्रह गर्दछु ।
४. कक्षा १२ पार गर्ने बित्तिकै बिदेश नै जानुपर्ने बाध्यात्मक अवस्था तपाईंको सन्दर्भमा छ वा छैन ? त्यो थप गम्भिर बनेर सोच्नुहोला । हतारमा निर्णय गरी बिदेशिने सबैको अवस्था तपाई हामीले सोचे जस्तो नहुन सक्छ । यहाँ, बिदेश जानै हुँदैन भन्न खोजिएको पटक्कै होईन । बिदेशको पढाईसँग तपाईंको रोजगार जोडिएको हुन सक्छ । त्यो रोजगारका लागि तपाईंले यहाँ आर्जन गरेको सीप र ज्ञान मेल खान्छ कि खाँदैंन, अर्को ध्यानै दिनपर्ने सवाल हो । ऋण गरेर बिदेश पढ्न जाने स्थितिमा त झनै सोच्नु होला । म्यान पावर कम्पनि, एजेन्सी र पढने कलेजका बारेमा पर्याप्त सूचना लिएरमात्र बैदेशिक यात्रा तय गर्नु राम्रो हुन्छ । कैयौं ठगीमा संलग्न रहेका, फर्जी कागजात बनाइएका, सरकारी अंगसँग नजोडिएका, नक्कली संस्था बनाएर व्यवसाय गरेका, मानव बेचबिखन गिरोहका शिकार बन्नुहोला नि ?
यहाँ भन्दा बाहिरको विषय के कति कारणले आकर्षक बनेको हो सो को पर्याप्त जानकारी हुनु जरुरी हुन्छ । स्वदेशमा त्यो स्तरको शिक्षा लिन दिन के के गर्नुपर्ला भनेर यहाँका जनप्रतिनिधिहरु, उच्च प्रशासकहरुसँग अन्तरक्रिया गरेको, भएको छ त ? यदि त्यतातर्फ यहाँको तीनै तहका सरकारले अनिच्छा देखाएको, बेवास्ता गरेको, कुनै सुनुवाई नै नभएको र रत्ति पनि सुधार हुने लक्षण छैन भने त्यस्तो अवस्था यो मुलुकका लागि दुर्भाग्यपूर्ण सावित हुने तथ्यमा विमति छैन ।
५. अन्तमा, उच्च शिक्षा तपाईंको रुची र आवश्यकतामा भर पर्दछ । उक्त रुची र आवश्यकता तपाईको व्यक्तिगत क्षमता र स्तरले निर्देशित गरिरहेको हुन्छ । सँगै, थप अध्ययनका लागि तपाईंको आर्थिक अवस्था अर्को निर्णायक पक्ष हुन सक्छ । तपाईंले अध्ययन गर्न चाहेको विषय बमोजिम आफ्नो स्थानीय तहमा सबैभन्दा नजिक दूरीमा रहेका कलेज नै छनौट गर्न उपयुक्त हुन्छ । आफूले खोजेको जस्तो शैक्षिक वातावरण नजिकका कलेजमा छैन भने सोका लागि उपयुक्त वातावरण बनाउने जिम्मेवारी तपाईंको पनि त हो । तपाईले खोजेको विषय, रोजेका प्राध्यापकहरु, भौतिक सुविधायुक्त कलेज, प्रयोगशाला र पुस्तकालयको प्रभावकारी व्यवस्थाका लागि अन्यत्र भागेर होइन, आफ्नै ठाउँमा प्रयत्न गरिएन भने पछिल्ला पुस्ताका लागि पनि त थप समस्या बन्ने नै हो । स्तरीय शिक्षा र उत्कृष्ट नतिजाका सवालमा अवरोध हुनेगरी कतै कसैले पनि सम्झौता गर्नुहुँदैंन । नक्कल र लहैलहैमा नदौडिनका लागि पनि आग्रह गर्दछु । यो बेलामा तपाईलाई सुझाव सल्लाह दिनेहरुको कमी छैन भन्ने बुझेर पनि उल्लेखित सुझावहरुले अझ बल मिलोस् भन्ने अपेक्षा गरिएको छ । कुरा सबैको सुन्नुहोला । सुझाव तथा सल्लाह ग्रहण गर्न कतै कसैलाई रकम तिर्नु पर्दैन । आफनो रुची र आवश्यकता अनि क्षमतामा आधारित रहेर निर्णय लिने काम त तपाईकै हो । तपाईंले लिने निर्णयले तपाईकै सिङ्घो जीवनको यात्रालाई स्वस्थ, सहज, सरल, समृद्ध र उपलब्धिपूर्ण बनाउनु पर्दछ भन्ने अपेक्षा गर्दछु ।
