डा. गोविन्द केसीले जनताको स्वास्थ्य क्षेत्रको सुधारका लागि सरकारलाई जति दबाव सिर्जना गरेको छ, त्यति दबाव प्रमुख प्रतिपक्षी र अन्य प्रतिपक्षी दलहरुले सिर्जना गर्न सकेको छैन । एक्ला प्रतिपक्षी जस्तै देखिनुभएका डा. केसीले नागरिक समाज या एकजना नागरिकको शक्ति कति हुन्छ भन्ने बुझाइरहनु भएको छ । स्वास्थ्य मात्रै होइन यतिबेला सरकारलाई खबरदारी गर्न र जनताको पक्षमा काम गर्न अनेकौं विषयमा खबरदारी गर्नु जरुरी छ । हिजो प्रजातन्त्र पुनःस्थापनाका लागि होस् या लोकतन्त्र हुँदै गणतन्त्रसम्म स्थापित गर्न नागरिक समाजको भूमिका महत्वपूर्ण रहँदै आएको थियो । सरकारको खबरदारी गर्नुपर्ने नागरिक समाज यतिबेला उपस्थिति समेत जनाउन सकिरहेको छैन । नागरिक समाजको उपस्थिति र भूमिकाका विषयमा अधिवक्ता मदन कुमार दाहालसँग समाज सम्पादक सुरेश श्रेष्ठले गर्नुभएको कुराकानीः
समाजः नागरिक समाजको उपस्थिति र नागरिक समाजको भूमिका कस्तो हुनुपर्छ ?
दाहालः निश्चित रुपमा नागरिक समाजको आवश्यकतालाई हेर्दाखेरी लोकतान्त्रित गणतन्त्रमा छौं, राजनीतिक पार्टीहरु छन् र मान्छेहरु पार्टीहरुमा पनि छन् । विशेष चाहीँ पाटी र पार्टीबाट मात्र सबै कुरा समेटिँदैन । राजनीतिक कुराहरु हुन्छ । स्वार्थ हुन्छ । त्यसले गर्दा आम मानिसको हितका कुराहरु, आम मान्छेलाई मर्का परेका विषयहरु नागरिक समाजले उठाई दिनुपर्छ । नागरिक समाज भनेको यही समाजको एउटा हिस्सा पनि हो । कहीँ भोट हाल्ने मान्छे पनि हो । तर उहीहरुले निष्पक्ष रुपमा कसैको पनि पक्षमा नलागी निष्पक्ष रुपमा उठान गरिदिन्छ भन्ने मान्छेमा विश्वास रहन्छ । नागरिक समाजले कुुनै विषय उठाइयो भने यो स्वतन्त्र संस्था हो भन्ने हिसाबले मान्छेले बुझ्छन् । तर अहिले के देखिराखेको छ भन्नुपर्दा कतै न कतै मान्छेहरु राजनीतिक आस्थासँग नजिक देखिन्छ । त्यो कारणले नागरिक समाजको भूमिकालाई निष्पक्ष रुपमा अगाडि बढाउन सकेन भन्ने गुनासो अत्यधिक छ । हिजो आन्दोलनको समयमा यसको अत्यधिक महत्व पनि थियो । यसको भूमिका र विशाल नागरिक समाजको हामीले अस्तित्वमा देखेका थियौं । अहिले विस्तारै विस्तारै हाम्रो जिल्लामा पनि नागरिक समाजको उपस्थिति हराएको छ ।
समाजः मकवानपुर जिल्लामा नागरिक समाजको उपस्थिती अवस्था कस्तो देख्नु हुन्छ ?
दाहालः अहिले नागरिक समाजको उपस्थिति छैन भन्दिनँ । एउटा स्वतन्त्र हिसाबले कार्य गर्ने राष्ट्रियस्तरका संस्थाहरु पनि छन् । उही नागरिक समाजका लागि गठन भएका संस्थाहरु पनि छन् । तर, नागरिक समाजले उठान गरेको विषयहरुको पहिचान र त्यसलाई सही समय हरेक विषयमा चाही एउटा निष्पक्ष ढङ्गले ल्याउने कुरा खड्किएको देखिराखेको छु ।
समाजः नागरिक समाजको समस्या के हो ? दलसँगको आवद्धता नै हो या नागरिक समाजको प्रतिनिधित्व गर्ने संस्था अद्यावधिक हुन नसकेको हो ? जसले जनताका विषय उठान भइरहेको छैन ।
दाहालः एउटा दलमा आवद्ध व्यक्तिले पनि कहिलेकाहीँ आफ्नै दलको विपक्षमा बोल्नुपर्ने हुनसक्छ । नागरिक समाजको नेतृत्व कसले गरिराखेको छ भनेर हेर्यौं भने हामी सम्भवतः कुनै न कुनै दलमा आवद्ध व्यक्ति देख्छौं । त्यसैले गर्दा आफू आवद्ध दलको कुरा आयो भने अलि मौन भएको आरोप लाग्न सक्छ । अर्काे यो खुला खालको सञ्जाल पनि हो । भोलि कुनै पद प्राप्ति हुने पनि होइन । केही एउटा सक्रियता जति ल्याउन सक्यो त्यसले एउटा व्यक्तित्व, समाज हितको निम्ति काम हुने हो । त्यस कारणले गर्दा मान्छेले एकाध घटनामा चासो दिने गर्दछ । नागरिक समाजको संरचना दीर्घकालीन रुपमा नरहने हुँदा सक्रियताभन्दा निक्रियता बढी देखिन्छ ।
समाजः नागरिक समाजको उपस्तिथि नहुँदा अहिले हाम्रो राज्य व्यवस्था, शासन व्यवस्था र आम नागरिकले दैनिक जीवन र उनीहरुको जीविकामा कस्तो असर परिराखेको देख्नु हुन्छ ?
दाहालः यो निश्चित छ । यसमा २/४ कुरामा असर देखिन्छ । जस्तो राज्य सञ्चालकले जहिले पनि राम्रोसँत सञ्चालन गरेको छु, मैले गरेको कुरा ठिक छ भन्ने हुन्छ । व्यवसायीले आफूले गरेको एकदम राम्रो भन्ने हुन्छ । त्यसमा कुनै पनि खोट छैन । जनुजुन पेशाकर्मी छौं । सबैले आफ्नो पेशा राम्रो देख्छ । त्यो भित्र त्यसले गरेका गतिविधिहरु आम मान्छेलाई कहाँकहाँ असर गरेको, कहाँ दुःख पाएका छन्, कहाँ नकारात्मक कुराहरु सिर्जना भएको छ भन्ने कुरा देखाई दिने काम नागरिक समाजको हो । त्यसको खबरदारी गरदिने नागरिक समाजले हो । अहिले हामी नागरिक समाज हुँदाखेरी निष्पक्ष रुपमा त्यस्ता कुराहरु उजागर गरिदिने अवस्था रहन्छ । तर, अहिले नागरिक समाज निष्क्रिय रहँदा जनताका कुरा उठान हुने भएन । त्यस कारणले असर पक्कै पनि छ ।
समाजः अहिले हामी नागरिक समाजको परिकल्पना गर्ने र सक्रिय नागरिक समाजको उपस्थितिका लागि के कुरा खट्की राखेको अथवा के समस्या हो भन्न सक्छौं ?
दाहालः खट्केको कुरा भन्नुपर्दा क्षेत्रगत कुरा गर्यो भने अहिले पनि हामीले प्लेकार्डहरु बोकेर खबरदारीका कुराहरु हरेक दिन बुद्धचोकमा देख्नुहुन्छ । यसको समर्थनमा विरोधमा भनेको हुन्छ । हेर्दाखेरी नागरिक समाज जस्तो देखिन्छ । तर त्यहाँ आउने पात्रहरु हेर्छौं । विषय अनुसार पात्र फरक आउँछन् । कसैको नाम आउँदाखेरी एउटा पात्र आउँछ । कसैको आउँदा अर्काे पात्र आउँछ । त्यो नै नागरिक समाजको निम्ती दुःखद् कुरा हो । त्यहाँ आउने पात्रहरु हरेक विषयमा एउटा स्वतःस्फूर्त र समाजले पचाउन सक्ने, यो एउटा राज्यले, व्यवस्थाले अथवा कुनै पनि संघसंस्थाले स्थानीय तह हुन सक्छ, सरकार हुनसक्छ । कसैले गरेका एउटा नकारात्मक कुराले गर्दा मान्छेहरुले परेको असरको बारेमा बोल्ने विषयमा सबैको निम्ती सामान्य एजेण्डाहरु हुनुपर्ने, हामीले विरोध गर्ने उठाउने नागरिक हरेक दिन फरक देख्ने एउटा विडम्बना कुरा हो । यसलाई वृहत् सोच भएका मानिसहरुले नेतृत्व गर्नुपर्छ ।
समाजः मकवानपुर जिल्लाको सन्दर्भमा त्यो सम्भावना कतिको देख्नुहुन्छ ?
दाहालः त्यो सम्भावना छैन भनेर हामीले निरास हुनुभन्दा पनि अब नागरिक समाजको हिसाबले अघि बढ्ने व्यक्तिहरु कम्तीमा राजनीतिक दलसँग सिधा आवद्ध भएर एउटा कमिटी प्रणालीमा लागि सकेको व्यक्तिहरुले म नागरिक हुँ भनेर प्लेकार्ड बोकेर अगाडि नआइदिँदा हुन्छ । त्यसमा हामीले जति निष्पक्ष कुरा गरेपनि कहीँ न कहीँ राजनीतिक कुरा जोडिन्छ जस्तो लाग्छ । राजनीतिमा लागेका मानिसको भूमिकै रहँदैन भन्दिनँ । त्यसबाट नेतृत्वदायी भूमिकाबाट बाहिर दिनुपर्छ । एउटा स्वतन्त्र विचार, धारणा राख्न सक्ने व्यक्तिहरुको नेतृत्वमा सबै रजनीतिक दलभित्र राम्रो हुनुपर्छ भन्ने छन् । सबै मान्छेहरुले दलको ट्याग जरुरी छैन । उनीहरुलाई समेटेर स्वतन्त्र व्यक्तिहरुले नागरिक समाजलाई अगाडि बढाउनु पर्छ ।
